Döküm ve Dövme Ürünleri Değerlendirme Notu

(MART 2009)

Döküm ve dövme ürünleri, otomotivden beyaz eşya sanayine, demir-çelik sanayinden çimento sanayine, savunma sanayinden gemi inşa sanayine, tarımdan sağlık sektörüne kadar, hemen hemen tüm sanayi sektörlerinde kullanılmaktadır. Günlük hayatımızda kullandığımız ve yararlandığımız birçok ürünün belli bir bölümü döküm metoduyla üretilmekte olup, üretilen sanayi mamullerinin %90’ında en az bir adet döküm ürünü bulunmaktadır. Döküm sanayinde faaliyet gösteren büyük sanayi kuruluşları genelde otomotiv ve beyaz eşya gibi dayanıklı tüketim sanayine, KOBİ boyutundaki işletmeler ise genelde makine imalat ve inşaat sektörüne yönelik çalışmaktadırlar.

Bu çalışmada üretim rakamları ana döküm sanayi için verilmiştir. Kullanım alanlarına göre incelenen sektörün dış ticaret istatistikleri ise; Devlet Planlama Teşkilatı Özel Komisyonu tarafından döküm ve dövme ürünleri için belirlenen Gümrük Tarife İstatistik Pozisyon (GTİP) numaralarına göre ele alınmıştır.

1. SEKTÖRÜN DÜNYADAKİ DURUMU

2007 yılında dünya toplam metal döküm üretimi 95 milyon ton civarında gerçekleşmiştir. %33 pay ile Çin ilk sırada yer almış, onu %12,5 ile ABD izlemiştir. Rusya, Hindistan, Japonya ise diğer önemli üretici ülkeler olarak dikkat çekmiştir. Ülkemiz Avrupa’da Almanya, İtalya, Fransa ve İspanya’dan sonra 5., dünya genelinde ise 14. büyük döküm üreticisi konumunda yer alırken, dünya üretiminin %1,4’ünü gerçekleştirmiştir.

Kar marjlarının düşük olması nedeniyle yeni komple yatırımların yapılmaması, hammadde-ana girdi fiyatlarının artması ve spekülatörler yoluyla yükselmesi, bu fiyat artışlarının müşteriye yansıtılmasında yaşanan zorluklar, emek yoğun bir sektör olan döküm sektöründe düşük işçilik maliyetleri ile çalışan Çin, Hindistan ve Doğu Avrupa ülkelerinin batı dünyası döküm sektörünü zorlaması, enerji fiyatlarının artması nedeniyle üretim maliyetlerinin yükselmesi, nakliye bedellerinin artması ve bu artışların satış fiyatlarına yansıtılamaması, sektörün batı ülkelerindeki çalışanlar için cazibesini kaybetmesi dünyada sektörün ana problemleri arasında yer almaktadır.

1.1.  KULLANICI SEKTÖRLERE GÖRE DÜNYA DÖKÜM VE DÖVME ÜRÜNLERİ İHRACATI

Birleşmiş Milletler (BM) İstatistik Bölümü verilerine göre; 2007 yılında dünya geneli toplam döküm ve dövme ürünleri ihracatı, bir önceki yıla göre %16,2 oranında artış göstererek 391 milyar $ değerine ulaşmıştır. Almanya, ABD, Japonya, İtalya ve Çin ihracatta önde gelen ülkelerdir. Söz konusu beş ülke 2007 yılında dünya döküm ve dövme ürünleri ihracatının yarısından fazlasını gerçekleştirmiştir.

Türkiye ise 2007 yılında dünya genelinde sektör ihracatında 21. sırada yer almıştır. Döküm ve dövme ürünleri ihraç eden ilk 15 ülke arasında 2007 yılında en fazla ihracat artışı %39,4 ile Polonya’da, %37,1 ile de Çin’de gözlenmiştir.

Dünya genelinde otomotiv sanayine yönelik döküm ve dövme ürünlerinin ihracatı toplamdan %57 pay alırken, makine sanayine yönelik ürünler %32 pay almıştır. 

Kullanıcı Sektörlere Göre Dünya Döküm ve Dövme Ürünleri İhracatında İlk 15 Ülke (Bin $)

Kaynak: BM İstatistik Bölümü

Not: BM verilerinde en fazla 6’lı GTİP bazında veri temin edilebildiğinden, sekizli bazda ifade edilen dökme demirden merkezi ısıtma kazanları ile, 12’li GTİP bazında ifade edilen dövme taslakları dünya dış ticaret verilerine dahil edilememiştir.

Kullanıcı Sektörlere Göre Dünya Döküm ve Dövme Ürünleri İhracatı (Milyon $)

Kaynak: BM İstatistik Bölümü

Not: BM verilerinde en fazla 6’lı GTİP bazında veri temin edilebildiğinden, sekizli bazda ifade edilen dökme demirden merkezi ısıtma kazanları ile, 12’li GTİP bazında ifade edilen dövme taslakları dünya dış ticaret verilerine dahil edilememiştir.

1.2. KULLANICI SEKTÖRLERE GÖRE DÜNYA DÖKÜM VE DÖVME ÜRÜNLERİ İTHALATI

2007 yılında sektörün ithalatı, bir önceki seneye kıyasla yaklaşık %15,8 oranında artarak 380 milyar $ olarak gerçekleşmiştir. ABD, Almanya, İngiltere, Fransa ve İspanya başlıca ithalatçı ülkelerdir. Söz konusu ülkeler 2007 yılında dünya döküm ve dövme ürünleri ithalatının %43’ünü gerçekleştirmişlerdir. Türkiye ise, anılan yılda dünya sektör ithalatında 20. sırada yer almıştır.

Döküm ve dövme ürünleri ithal eden ilk 15 ülke arasında 2007 yılında en fazla ithalat artışı %32,6 ile Hollanda’da, %27,3 ile de G. Kore’de gözlenmiştir.

Dünya genelinde otomotiv sanayine yönelik döküm ve dövme ürünlerinin ithalatı toplamdan %58 pay alırken, makine sanayine yönelik ürünler %31 pay almıştır. 

Kullanıcı Sektörlere Göre Dünya Döküm ve Dövme Ürünleri İthalatında İlk 15 Ülke (Bin $)

Kaynak: BM İstatistik Bölümü

Not: BM verilerinde en fazla 6’lı GTİP bazında veri temin edilebildiğinden, sekizli bazda ifade edilen dökme demirden merkezi ısıtma kazanları ile, 12’li GTİP bazında ifade edilen dövme taslakları dünya dış ticaret verilerine dahil edilememiştir.

Kullanıcı Sektörlere Göre Dünya Döküm ve Dövme Ürünleri İthalatı (Milyon $)

Kaynak: BM İstatistik Bölümü

Not: BM verilerinde en fazla 6’lı GTİP bazında veri temin edilebildiğinden, sekizli bazda ifade edilen dökme demirden merkezi ısıtma kazanları ile, 12’li GTİP bazında ifade edilen dövme taslakları dünya dış ticaret verilerine dahil edilememiştir.

2. SEKTÖRÜN TÜRKİYE’DEKİ DURUMU

M.Ö. 7000’li yıllardan günümüze döküm ve dövme ürünleri konusunda önemli bir üretim merkezi olan Anadolu’da, dokuz bin yıllık bir bilgi birikimini içeren döküm sanayi, ana büyümesini 19. ve 20. yüzyıllarda Sanayi Devrimi ile yaşamıştır. Cumhuriyet ile birlikte, döküm sanayi küçük atölyeler ve loncalar düzeninden çıkarak, büyük ölçekli sanayi üretim tesisleri haline gelmiştir. İstanbul, Bursa, Adapazarı üçgeni ile Eskişehir, Konya, İzmir, Denizli, Samsun ve Gaziantep gibi pek çok şehir günümüzde önemli üretim merkezleri olmuşlardır. Türk döküm sanayinde faaliyet gösteren 1.200 civarında kuruluş 2008 yılında toplam 1,3 milyon ton üretim yapmış ve 35 bin kişiye istihdam yaratmıştır. Sektör, nitelikli istihdam yaratmakta ancak, nitelikli eleman temininde sıkıntılar yaşamaktadır. 2008 yılında ülkemizin toplam metal döküm üretiminin miktar bazında %59’u ciro bazında da %68’i ihraç edilmiş olup, toplam ihracatın %75’i Avrupa ülkelerine gerçekleştirilmiştir. Döküm sanayinin çıktı verdiği sektörlere göre dış ticaret verileri ise aşağıda incelenmektedir.

2.1. TÜRKİYE’NİN KULLANICI SEKTÖRLERE GÖRE DÖKÜM VE DÖVME ÜRÜNLERİ İHRACATI

Günümüzde yeni teknolojileri kullanarak verimliliği artıran ve yüksek kalitede üretim yapan Türk döküm sanayi, artan iç ve dış talebin yanısıra yapılan yatırımlar sayesinde, son 15-20 yılda ihracatta önemli bir performans göstermiştir.

2005-2008 dönemi itibariyle ise Türkiye’nin döküm ve dövme ürünleri ihracatı incelendiğinde;  özellikle 2007 yılında önemli oranda artış kaydedildiği (%38), anılan dört yıllık dönemde ise toplamda %84 artışla 4,8 milyar $’a ulaştığı görülmektedir.

Kullanıcı sektörler bakımından bakıldığında; %62 pay ile ilk sırada bulunan otomotiv sanayi için olan dökme ve dövme ürünleri ihracatını %24 pay ile makine sanayi için olan ürünlerin izlediği dikkat çekmektedir. Bu iki alt ürün grubu ihracatında 2008 yılında 2007 yılına kıyasla sırasıyla %6,6 ve %17,8 artış meydana gelmiştir. Otomotiv sanayi için olan ürünlerde en fazla ihracat toplamda 2 milyar $ ve %68 pay ile dizel motorlar ile kara taşıtlarının aksam ve parçalarına aittir. Makine sanayi için olan ürünlerde ise; %29 pay ile ağır iş makinelerinin aksam ve parçaları en önemli ihracat kalemini oluştururken, %17 pay ile diğer muslukçu eşyası ikinci, %10 pay ile de pompaların aksam ve parçaları üçüncü sırada yer almaktadır.

Türkiye’nin ülkeler itibarıyla toplam döküm ve dövme ürünleri ihracatı incelendiğinde, yaklaşık 1,5 milyar $ ve %31 pay ile Almanya’nın ilk sırada bulunduğu görülmektedir. Diğer önemli pazarlar ise sırasıyla İtalya (%9), Fransa (%7) ve İngiltere (%6)’dir. Diğer taraftan, Türkiye’nin sektör ihracatındaki ilk 15 ülke arasında 2007 yılında en fazla ihracat artışı gerçekleşen ülkenin Mısır, ihracatında en fazla düşüşün olduğu ülkenin ise Polonya olduğu görülmektedir.

Kullanıcı sektörler bazında alt kategorilerde ihracat yapılan ülkeler incelendiğinde ise; genel olarak tüm ürün gruplarında Almanya’nın en önemli pazar olduğu dikkat çekmektedir. Sadece döküm borular kaleminde en önemli pazar ABD olarak görülmektedir.

Kullanıcı Sektörlere Göre Türkiye’nin Döküm ve Dövme Ürünleri İhracatı (Milyon $)

Kaynak: TÜİK

Kullanıcı Sektörlere Göre Türkiye’nin Döküm ve Dövme Ürünleri İhracatında İlk 15 Ülke (Bin $)

Kaynak: TÜİK

2.2. TÜRKİYE’NİN KULLANICI SEKTÖRLERE GÖRE DÖKÜM VE DÖVME ÜRÜNLERİ İTHALATI

Türkiye’nin 2008 yılında döküm ve dövme ürünleri ithalatı bir önceki yıla kıyasla %5,4 artışla 4,8 milyar $ olarak gerçekleşmiştir. Türkiye’nin bu sektörde 2008 yılında ihracat artış oranı ithalata kıyasla daha yüksek oranlı bir artış olup, yaklaşık %12’dir.  2005 yılında sektörde dış ticaret açığımız 645 milyon $ iken, 2008 yılına gelindiğinde bu rakam 17 milyon $’a gerilemiştir. Bu da sektörün geçen dört yıl içerisinde ihracat lehine gösterdiği gelişimi açık bir şekilde ortaya koymaktadır.

Kullanıcı sektörler bakımından bakıldığında; %66 pay ile ilk sırada bulunan otomotiv sanayi için olan dökme ve dövme ürünleri ithalatını %23 pay ile makine sanayi için olan ürünlerin izlediği dikkat çekmektedir. Bu iki alt ürün grubu ihracatında 2008 yılında 2007 yılına kıyasla sırasıyla %3,7 ve %7,6 artış meydana gelmiştir. İhracatta 3. sırada inşaat sanayi için olan dökme ve dövme ürünleri alt ürün grubu yer alırken, ithalatta 3. sırayı çelik sanayi için olan ürünler almıştır.

Otomotiv sanayi için olan ürünlerde en fazla ithalat %28 pay ile kara taşıtları için vites kutuları aksam ve parçalarına aittir. Makine sanayi için olan ürünlerde ise; %41 pay ile diğer muslukçu eşyası en önemli ithalat kalemini oluştururken, %12 pay ile pompaların aksam ve parçaları ikinci, %8 pay ile de ağır iş makinelerinin aksam ve parçaları üçüncü sırada yer almaktadır. Türkiye’nin makine sanayi için olan döküm ve dövme ürünlerinin hem ihracatında hem de ithalatında ilk üç ürün grubu aynı olmakla birlikte sıralamada değişikler söz konusudur. Örneğin; ihracatta ilk sırada yer alan ağır iş makinelerinin aksam ve parçaları ithalatta üçüncü sırada yer almakta olup, anılan ürün grubunda ülkemizin 333 milyon $ ihracatına karşılık 88 milyon $ ithalatı söz konusudur.

Türkiye’nin ülkeler itibarıyla toplam döküm ve dövme ürünleri ithalatı incelendiğinde, ihracatta olduğu gibi en önemli tedarikçi ülkenin Almanya (%32 pay) olduğu, onu İtalya (%13 pay), Fransa (%9,6 pay), Çin (%7,1 pay) ve Japonya (%6,1 pay)’nın izlediği görülmektedir. Alt kategorilerde ithalat yapılan ülkeler incelendiğinde ise; çelik sanayi ve inşaat sanayi için olan ürünler hariç olmak üzere, genelde tüm ürün gruplarında Almanya’nın en önemli tedarikçimiz olduğu dikkat çekmektedir. Çelik sanayi için ithal edilen ürünlerde en önemli tedarikçi ülkeler sırasıyla İspanya, Japonya, Çin, Fransa ve Güney Kore’dir. İnşaat sanayi için ithal edilen ürünlerde ise Türkiye’nin en önemli tedarikçisi %34,2 ile İtalya’dır.

Kullanıcı Sektörlere Göre Türkiye’nin Döküm ve Dövme Ürünleri İthalatı (Milyon $)

Kaynak: TÜİK

Kullanıcı Sektörlere Göre Türkiye’nin Döküm ve Dövme Ürünleri İthalatında İlk 15 Ülke (Bin $)

Kaynak: TÜİK

2. DEĞERLENDİRME

Türk döküm sektörü, tasarım, prototip, testler ve nihai ürün açısından teknik bilgi birikimi ve tesisleri ile makine, taşıt araçları, savunma sanayi ve daha birçok sektörün üretim taleplerini karşılayabilecek yetenektedir. 

Ancak, hizmet verilen sektörler itibariyle değerlendirildiğinde, Türk döküm sektörü ile dünya döküm sektörü arasında bazı farklılıklar söz konusudur. Hem ülkemizde ve hem de dünya genelinde döküm sektörünün çıktı verdiği sektörler (üretimin yönlendirildiği sektörler) incelendiğinde, ilk sırada otomotiv sektörünün yer aldığı dikkat çekmektedir. Ancak ülkemizde 2. önemli alan inşaat ve makinelerine yönelik iken, bu grup dünya genelinde daha geride kalmaktadır. Örneğin, dünya genelinde döküm sektörünün çıktı verdiği sektörler arasında öne çıkan alanlardan olan petrol ve kimya endüstrisi, demiryolları sektörü Türkiye’de daha alt sıralarda öneme sahiptir. Bu bağlamda, sektörün dünya pazarına penetrasyonu için üretim gamını genişletmesi ve yayması gerekmektedir.

Döküm sektörünün en önemli sıkıntıları arasında; yeni yatırım için arazi temini gelmekte olup, sanayinin yoğun olduğu büyük şehirlerde ve sanayi bölgelerinde arazi bedellerinin yüksek olması nedeniyle yatırımlar imkansız hale gelmektedir. Diğer taraftan, katma değeri yüksek olan bu sektörde en önemli girdiler enerji ve işçiliktir. Dolayısıyla bu alanlarda yapılacak tasarruflar sektördeki rekabet gücümüzü olumlu yönde etkileyecektir.

Üretiminin büyük bir bölümünü otomotiv ve ilişkili sektörlere satan döküm sektörü, yaşanan ekonomik kriz nedeniyle bu müşterilerde ve diğer pazarlarda yaşanan daralma sonucu %30-40 arasında küçülme yaşamaktadır. Bu daralma, birçok küçük döküm fabrikasının kapanmasına, orta ve büyük ölçekli fabrikalarda ise önemli sayıda personelin azaltılmasına neden olmaktadır. Sektörde, 2009 yılında 6 bin kişi doğrudan, 5 bin kişi de dolaylı olmak üzere toplam 10 binin üzerinde personel daralmasının yaşanacağı tahmin edilmektedir.

Kaynaklar:

-TÜİK verileri

-BM verileri

-Döküm ve Dövme Ürünleri Sektör Notu, İGEME

-Türkiye Döküm Sektörüne Yönelik Sanayi Strateji Belgesi, TÜDOKSAD