Türkiye-Cezayir Dış Ticareti ve Makine ve Aksamları Sektörü

Kuzey Afrika’nın  en geniş yüzölçümüne, 35 milyona yakın nüfusa ve büyük petrol ve doğal gaz rezervlerine sahip olan Cezayir, ekonomik veriler açısından zengin bir ülke görünümü sergilemesine rağmen, halkın gelir düzeyi ve yaşam kalitesi açısından bir üçüncü dünya ülkesi görünümü vermektedir.

Cezayir, petrol ve doğalgaz gibi kaynaklarının zenginliği ile gelirlerinin %98’i söz konusu ürünlerin ihracatına dayalı bir ülke olup, ekonomisi petrol fiyatlarındaki değişimlerden büyük ölçüde etkilenmektedir. Nitekim, 2004-2007 döneminde yüksek düzeyde seyreden petrol fiyatlarından istifade ederek ekonomik istikrarını kuvvetlendirmiştir. Bunun yanı sıra, dış borçların azaltılmasına öncelik veren hükümet Cezayir’in dış borçlarını 2006 yılı sonu itibariyle  5,1 milyar dolara indirmiştir.

Düşük fiyattan enerji, ucuz işçi ve vergilendirmede öngörülen birtakım avantajlar sunan gelişmekte olan bir Pazar olan Cezayir, 1995’ten itibaren serbest ticaret politikası izlemeye başlamış olup, dış ödemeler bilançosu, petrol ve petrol türevleri ihracatına bağlı olarak, bu sektöre Avrupa ülkelerinden gelen talebin artmasının da yardımıyla, pek çok yıl önemli miktarda ticaret fazlası vermiştir.

Tablo 1. 2006-2008 Yılları Arasında Cezayir’in Dış Ticareti (Milyon $)                                               

Kaynak: T. C. Cezayir Büyükelçiliği, Ticaret Müşavirliği Raporu

Bir yandan tarımsal üretimin, diğer yandan sanayi alt yapısının yetersizliği dolayısıyla pek çok tüketim mamulünü dışarıdan almak durumunda kalan Cezayir, ihtiyaçlarını karşılamak üzere, yıllar itibariyle sürekli artan miktarlarda ithalat yapmaktadır. 2008  yılında bu rakam bir önceki yıla nazaran %41,7 artışla 39,1 milyar $ olmuştur. Cezayir’in %98’i hidrokarbürlere dayalı olan ihracatında da artışlar kaydedilmektedir. Ülkenin 2008 yılı ihracatı, petrol fiyatlarındaki yükselişin de etkisiyle, %30 oranında artmış ve 78,2 milyar $ olarak gerçekleşmiştir.

Ülke grupları itibariyle Cezayir’in dış ticaretinde AB ilk sırayı almaktadır. Ayrıca, OECD  ülkeleri de 2. sırada önemli dış ticaret ortağı olup, Asya ülkeleri ile Güney Amerika ülkeleri ile de dış ticaret ilişkileri iyi durumdadır.

Madde grupları bazında Cezayir’in 2008 yılı ihracatı ve ithalatına yakından bakıldığında; Cezayir’in genel ihracatında ilk sırayı 76,3 milyar $’lık enerji maddeleri ve 1,3 milyar $’lık yarı mamul maddelerinin aldığı, ülke ithalatında ise ilk sırayı 13,2 milyar $’lık mamul maddeler ve 9,9 milyar $’lık yarı mamul maddelerin aldığı gözlenmektedir.

A. TÜRKİYE-CEZAYİR DIŞ TİCARETİ

Türkiye ile Cezayir’in arasındaki ticaret rakamları aşağıdaki tabloda verilmiş olup, Türkiye’nin Cezayir’e yönelik ihracatında son yıllarda önemli artışlar yaşandığı görülmektedir. 2008 yılında 1,6 milyar $ ihracatımıza karşılık, söz konusu ülkeden 3,3 milyan $’a yakın ithalatımız bulunmaktadır. Ayrıca, son dönemde Cezayir’e yönelik ihracatımızda kaydedilen gelişmeler ve Cezayir’den yapılan ithalatımızda oluşan artışlar sonucunda,  iki ülke arasındaki dış ticaret hacminin de 4,9 milyar $’a ulaştığı görülmektedir.

2008 yılı itibariyle Cezayir, Türkiye’nin genel ihracatında 21. ülke konumunda iken, genel ithalatımızda ise 16. sırada yer almaktadır.

Tablo 2.Türkiye-Cezayir Dış Ticareti (Milyon $)

Kaynak: TÜİK Verileri

İki ülke arasında dış ticaretin daha yakından incelenmesi amacıyla mal grupları bazında verilere bakıldığında; 2008 yılı itibariyle özellikle demir veya çelikten eşya, motorlu kara taşıtları, makine ve aksamları, demir ve çelik ve  örülmemiş giyim eşyasının, Türkiye’nin Cezayir’e ihracatı yapılan başlıca ürünler olduğu görülmektedir.

Madde bazında ele alındığında, çok çeşitli Türk ürününün Cezayir pazarında satışa sunulduğu ve bunlar içerisinde paslanmaz çelikten gaz/petrol boru hattında kullanılan borular, motorlu taşıtlar, köşeli çubuklar, ev tipi buzdolapları, erkek/erkek çocuk için kısa pantolon, şort vs., dizel motorlu taşıtlar, hijyenik havlular, tamponlar, bebekler için bezler vb., L şeklinde profiller (sıcak haddelenmiş), kadın/kız çocuk için pantolon şort vs., dizel/yarı dizel motorlu toplu yolcu taşıtları, demir/çelikten kuleler  ve pilonların yer aldığı görülmektedir.

Diğer taraftan, kayıt dışı ekonomi kapsamında değerlendirilen bavul ticareti yoluyla da yıllık yaklaşık 100-150 milyon $ tutarında bir ihracat gerçekleştirildiği tahmin edilmektedir.

Bunun yanı sıra İspanya, Fransa ve İtalya limanları üzerinden ülkemiz menşeli malların “re-export” yoluyla veya Magrep Birliği üyesi ülkelerden transit olarak Cezayir’e geldiği ve bu   ticaretin yıllık toplamının yaklaşık 300-350 milyon $ civarında bir rakama ulaştığı tahmin edilmektedir.

Tablo 3. Türkiye'nin Cezayir’e İhraç Ettiği Başlıca Mallar ($)

Kaynak: TUİK verileri

2008 yılı itibariyle özellikle mineral yakıtlar, mineral yağlar;  demir ve çelik; motorlu kara taşıtları; makine ve aksamları ile kauçuk ve kauçuktan eşya; Türkiye’nin Cezayir’den ithal ettiği başlıca maddeler olmuştur. Özellikle doğal gaz (sıvılaştırılmış), diğer hidrokarbon gazları (sıvılaştırılmış), demir-çelik döküntü ve hurdaları, propan (sıvılaştırılmış), hafif yağlar ve müstahzarlar, metanol (metil alkol), asal gaz, sığır ve at cinsi hayvanların ham derileri, vulkanize kauçuktan boru/hortum ve altın Cezayir’in Türkiye’ye ihracatında önem arz eden ürünlerdir.

Tablo 4. Türkiye'nin Cezayir’den İthal Ettiği Başlıca Mallar ($)

Kaynak: TUİK verileri

B. CEZAYİR’İN MAKİNE VE AKSAMLARI SEKTÖRÜ DIŞ TİCARETİ

1.1. Cezayir’in Makine ve Aksamları İhracatı

Birleşmiş Milletler verilerine göre; Cezayir’in 2006 yılı itibariyle makine ihracatı yaklaşık %32 düşüşle 9,3 milyon $’ın üzerinde gerçekleşmiştir. 2007 yılı kesinleşmemiş verilerine göre ise; makine ve aksamları ihracatı %298 artarak 37,2 milyon $’a ulaşmıştır. Cezayir’in 2007 yılında makine ihracatında Fransa lider ülke konumundadır. Aynı yıl, diğer önemli alıcı ülkeler sırasıyla, İngiltere, Kazakistan, İtalya ve Rusya Federasyonu olmuştur.

Tablo 5. Cezayir’in Ülkelere Göre Makine İhracatı (Bin $ - 84. Fasıl)

Kaynak: Birleşmiş Milletler ve TÜİK  Verileri
*Kesinleşmemiş İstatistik

Cezayir’in 2007 yılı makine ve aksamları ihracatı 4’lü GTİP bazında incelendiğinde, ilk sırada 7,7 milyon $ ile “turbojetler, turbo-propeller, diğer gaz türbinleri” kaleminin  yer aldığı görülmektedir. Turbojet, turbo-propelleri, 7 milyon $’lık ihracat ile “otomatik bilgi işlem makineleri ve üniteleri”,  5,8 milyon $’lık ihracat ile “toprak, maden, cevheri taşıma, ayırma, seçme vb. mahsus iş makineleri” takip etmiştir.

Tablo 6. Cezayir’in Makine ve Aksamları İhracatındaki Başlıca Kalemler (Bin $)

Kaynak: Birleşmiş Milletler Verileri
*Kesinleşmemiş İstatistik

Cezayir’in 84. fasıl bazında makine ithalatı 2006 yılında bir önceki seneye göre %10 oranında artış göstererek yaklaşık 3,7 milyar $’a yükselmiştir. Fransa, İtalya, ABD, Almanya ve Çin Halk Cumhuriyeti; Cezayir’in makine ithal ettiği başlıca ülkeler olmuştur. Türkiye ise Cezayir’in makine ithalatındaki ülke sıralamasında 10. ülke konumundadır. 2007 yılı kesinleşmemiş verilerine göre Cezayir’in sektör ithalatı, bir önceki yıla kıyasla %32,6 artarak 4,8 milyar $’a ulaşmıştır. Ülkenin sektör ithalatındaki en önemli ülkeler, sırasıyla Fransa, İtalya, Çin, ABD ve Almanya olmuştur.

1.2. Cezayir’in Makine ve Aksamları İthalatı

Tablo 7. Cezayir’in Ülkelere Göre Makine İthalatı (Bin $- 84. Fasıl)

Kaynak: Birleşmiş Milletler Verileri
*Kesinleşmemiş İstatistik

Cezayir’in 2007 yılı makine ve aksamları ithalatındaki başlıca kalemler arasında ilk sırayı “dozerler, greyder, skreyper, ekskavatör, küreyici, yükleyici vb.” almaktadır. Dörtlü GTİP bazında makine ithalatındaki ilk on kalem, Cezayir’in toplam makine ithalatının %63’ünü oluşturmaktadır. 

Tablo 8. Cezayir’in Makine ve Aksamları İthalatındaki Başlıca Kalemler ($)

Kaynak: Birleşmiş Milletler Verileri
*Kesinleşmemiş İstatistik

C. TÜRKİYE-CEZAYİR MAKİNE VE AKSAMLARI SEKTÖRÜ DIŞ TİCARETİ

84. fasıl itibariyle ise TÜİK verilerine göre; Cezayir ile Türkiye arasındaki makine ve aksamları dış ticaret hacmi, son 5 yılda artış gösterirken, ülkemiz ile Cezayir arasındaki makine sektörü dış ticareti, devamlı olarak fazla vermektedir.

84. fasıl itibariyle, 2008 yılında Cezayir’e yönelik makine ve aksamları ihracatımız %30,1 artış gösterirken, ithalatımızda %21,1 düşüş gerçekleşmiştir. İhracat, 2001 yılı seviyesinin iki katının üzerine çıkarken, ithalatımızdaki artış çok daha fazla olmuştur.

Tablo 9. Türkiye ile Cezayir Arasındaki Makine ve Aksamları Dış Ticareti ($-84. Fasıl)

Kaynak: TUİK verileri

Grafik 1. Türkiye’nin Cezayir’e yönelik Makine ve Aksamları İhracatı (Bin $-84. Fasıl)

Kaynak: TÜİK Verileri

2008 yılında Türkiye’nin Cezayir’e OAİB iştigal alanı itibariyle makine ve aksamları ihracatı, bir önceki yıla kıyasla %39 artarak 91,8 milyon $ olarak gerçekleşmiştir. Yine OAİB iştigal alanı bazında, Türkiye’nin makine sektörü ihracatından %1,3’lük pay alan Cezayir, Türkiye’nin sektör ihracatı yaptığı 25. ülke konumunda olmakla birlikte potansiyel arz eden bir pazardır.

İhracatçı Birlikleri kayıtlarına göre, 2009 yılı Ocak ayında OAİB iştigal alanı itibariyle Cezayir’e makine ve aksamları ihracatımız %31,1 artışla 7,2 milyon $ seviyesinde kaydedilmiştir. 2008 Ocak ayında Cezayir, sektör ihracatı yapılan ülkeler arasında  27. sırada yer alırken, 2009 yılı Ocak ayında ise 15. ülke konumuna yükselmiştir.

1.1. Türkiye’nin Cezayir’e Makine ve Aksamları İhracatı

TÜİK verilerine göre Cezayir’e yönelik olarak OAİB iştigal alanına; 84. fasılda olup, OAİB iştigal alanında bulunmayan GTİP’lerin eklenmesiyle oluşturulan makine sektörü toplamı ihracatı, 2008 yılında bir önceki yıla göre yaklaşık %30 artarak 140 milyon $’a ulaşmıştır. Bu dönemde Cezayir’e yönelik makine sektör toplamı ihracatında, yaklaşık 53 milyon $’lık ihracatı ile “klima ve soğutma makineleri, aksam ve parçaları” mal grubu ilk sırada yer almaktadır.

Tablo 10. Türkiye ile Cezayir Arasında Makine Sektör Toplamı İhracat ve İthalat Rakamları ($)

Kaynak: TÜİK Verileri

84. fasıl itibariyle sektör ihracatında önemli yer tutan kalemler ise dörtlü GTİP bazında incelendiğinde; 8418 nolu GTİP’de yer alan “buzdolapları, dondurucular, soğutucular, ısı pompaları” nın ilk sırada yer aldığı ve ihracatının bir önceki yıla kıyasla %5,8 azalış gösterdiği görülmektedir.

Türkiye’nin Cezayir’e yönelik makine ihracatında ilk 20 kalem arasında, ihracatında en fazla artış (%405) gözlenen kalem ise, 5. sırada yer alan “tohumları temizleme, ayırma, öğütme, işleme makine ve cihazları” olmuştur.

Tablo 11. Türkiye’nin Cezayir’e Makine ve Aksamları İhracatında Başlıca Kalemler  ($-84.Fasıl)

Kaynak: TÜİK Verileri

1.2. Türkiye’nin Cezayir’den Makine ve Aksamları İthalatı

Makine sektör toplamı itibariyle Türkiye’nin Cezayir’den ithalatı, 2008 yılında bir önceki yıla göre %19,4’lük düşüşle 4,7 milyon $ olarak gerçekleştirmiştir. Cezayir’den en fazla ithal edilen mal grubu ise, 3 milyon $ ile “gıda sanayi makineleri”dir.

2008 yılında 84. fasıl itibariyle Türkiye’nin Fas’dan en fazla ithal ettiği ürün grubu; 4,1 milyon $ ile “santrifüjle çalışan kurutma, filtre, arıtma cihazları” olurken, onu 293 bin $ ile “dozerler, greyder, skreyper, ekskavatör, küreyici, yükleyici vb. ürün grubu  takip etmiştir.

Tablo 12. Türkiye’nin Cezayir’den Makine ve Aksamları İthalatında Başlıca Kalemler (84.Fasıl-$)

Kaynak: TÜİK Verileri

KAYNAKLAR

• Birleşmiş Milletler İstatistik Bölümü Verileri

www.trademap.org

• İhracatçı Birlikleri Kayıt Rakamları
• T.C. Cezayir Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği, Cezayir Ülke Raporu, 2008
• TÜİK Verileri